Shkence 

Çfarë është sistemi diellor?

Sistsmi Diellor është sistemi gravitacional i lidhur,i përbërë nga Dielli dhe objektët që e orbitojnë atë, qoftë drëjtpërdrëjt ose tërthorazi. Nga këto objekte që rrotullohën rrëth diellit direkt, më të mëdhat janë tetë planëtët, pjësa tjetër janë objekte në mënyrë të konsiderueshme më të vogla, të tilla si planëtët xhuxh dhe trupa të vëgjël të sistemit diellorë .

Sistemi Diellor u formua 4.6 miliardë vjët më parë nga kolapsi gravitacional i një rejë gjigande molekulare ndëryjorë. Pjësa më e madhe e masës së sistëmit është në Diell, më shumicën e masës së mbëtur është i përfshirë në Jupitër. Katër planëtët e brëndshmë, Mërkuri, Venusi, Toka dhe Marsi, janë planëtët shkëmborë, duke u përbërë kryesisht nga shkëmbi dhe metale. Të katër planëtët e jashtme janë planetë gjigantë. Dy më të mëdhenjt, Jupiteri dhe Saturni, janë gjigandët e gazit, duke u përbërë kryesisht nga hidrogjeni dhe heliumi; dy planetët tjërë, Urani dhe Nëptuni, janë gjigandë të akullt, me përbërje kryësisht nga substancat me pika relativisht të larta të shkrirjës në krahasim me hidrogjenin dhe heliumin, të quajtur akuj, të tilla si uji, amoniaku dhe metani. Të gjithë planetët kanë orbita thuajse rrëthore që shtrihen brenda një disku gati të sheshtë të quajtur eliptik.

Sistemi diellor gjithashtu permban objekte te vogla.Rripi i asteroideve, i cili shtrihet mes orbitave te Marsit dhe Jupiterit, kryesisht permban objekte te perbere, ashtu si planetet tokesore, shkemb dhe metal. Pertej orbites se Neptunit eshte rripi Kuiper nje disk i shperndare, te cilat jane popullatat te objekteve trans-Neptuniane te perbere kryesisht nga akuj, dhe pertej tyre nje popullsi e sapo zbuluar i sednoideve. Ne kuader te këtyre popullsive jane disa dhjetera e ndoshta dhjetera mijera objekte te medha te mjaftueshme se jane rrumbullakuar nga graviteti e tyre. Keto objekte jane kategorizuar si planetet xhuxh. Planetet xhuxh te identifikuara perfshijne asteroidet Ceres dhe trans-Neptuniane Pluto dhe Eris. Perveç ketyre dy rajoneve, popullatat e ndryshme te tjera jane kometat,  pluhuri nderplanetar, qe udhetojne te lire ne mes te rajoneve. Gjashte nga planetet, te pakten kater nga planetet xhuxh, dhe shume prej trupave me te vogla rrotullohen nga satelitet natyrore, zakonisht te quajti “hena” sipas Henes tone. Secili nga planetet e jashtme eshte e rrethuar nga unaza planetare te pluhurit dhe objekte te tjera te vogla.

Era diellore, nje rryme e grimcave te ngarkuara rrjedhin jashte nga Dielli, krijojn nje rajon flluskash te mesme nderyjore e njohur si heliosfere. Heliopause eshte pika ne te cilen presioni nga era diellore eshte e barabarte me presionin kundershtare te eres nderyjore; ajo shtrihet jashte ne buze te disqeve te shperndara. Oort cloud (Reje Oort), e cila mendohet te jete burimi per kometat , mund te ekzistojne ne nje distance rreth nje mije here me larg se heliosfera. Sistemi Diellor ndodhet ne Krahun e Orionit , 26.000 vite-drite larg nga qendra e Rruges se Qumeshtit.


Për një kohë të gjatë në histori, njerëzimi nuk e ka njohur ose kuptuar konceptin e Sistemit diellor. Shumica e njerëzve deri në mesjetën e vonë–Rilindje besonin se Toka ishte e palëvizshme në qendër të Gjithësisë dhe kategorikisht e ndryshme nga objektet hyjnore apo etere që lëviznin përmes qiellit. Edhe pse filozofi grek Aristarku i Samos kishte spekuluar në një riorganizim heliocentrik të kozmositNikola Koperniku ishte i pari që zhvilloi një sistem heliocentrik matematikor parashikues.[1][2] Në shekullin e 17-të, Galileo GalileiJohannes Kepler dhe Isaac Newton zhvilluan një kuptim të fizikës që çuan në pranimin gradual të idesë se Toka lëviz rreth Diellit dhe se planetet qeverisen nga të njëjtat ligje fizike që qeverisin Tokën. Shpikja e teleskopit solli zbulimin e planeteve dhe hënave të tjera. Përmirësimet të teleskopeve dhe përdorimi i anijeve pa pilot kanë mundësuar hetimin e fenomeneve gjeologjike, të tilla si maletkrateret, fenomenet meteorologjike sezonale, si retëstuhitë e pluhurit dhe kapelet e akullit në planetët e tjerë.

Dielli është ylli në qëndër të sitemit diellor që prodhon dritë e nxehtësi (elmente të domosdoshme për jetën në tokë). Toka dhe trupat e tjere qiellore të sistemit diellor (duke përfshirë planetet, asteroidet, meteoritet, kometat dhe pluhurin kozmik) rrotullohen rreth diellit (revolucioni) dhe boshtit te vet (rrotacioni). Dielli përbën 99% të masës së sistemit diellor. Energjia diellore mbështet pothuaj të gjithë jetën në tokë nëpërmjet fotosintezës që nga shfaqja e organizmit të parë. Njerëzit e përdorin energjinë diellore për ndriçim, ngrohtësi, rritjen e të korrave dhe për shndërrimin e fuqisë diellore në energji elektrike. Nxehtësia e krijuar nga dielli përcakton klimën (moti) dhe ndërrimin e stinëve në tokë, pra dielli është element i cili mundëson jetën dhe zhvillimin e saj normal në tokë.

Shenja astronomike e diellit është ☉.

Rreth 71% e masës së diellit është hidrogjen, 27% është helium, dhe pjesa tjetër 2% përbëhet nga sasi të vogla elementesh të rënda. Mosha e diellit është rreth 4.6 miliardë vjet dhe ai është pothuajse në gjysmën e ciklit të tij të zhvillimit gjatë të cilit ndodh proçesi kimik i shndërrimit të hidrogjenit në helium. Gati 5 milionë ton lëndë diellore kthehet në energji çdo sekondë brenda bërthamës së diellit, duke prodhuar neutrino dhe rrezatim diellor. Pas rreth 5 miliard vjetësh dielli do të shndërrohet në fillim në një gjigand të kuq dhe pastaj në një xhuxh të bardhë, duke krijuar një mjegullnajë planetare.

Të fundit nga kategoria

Leave a Comment

Social media & sharing icons powered by UltimatelySocial